Li gor rapora Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehlê Beytê (s.x) – ABNA – Li bazara qerebalix a rojavayê Kabîlê, paytexta Efxanistanê, bazirgan û îthalatkeran bi baldarî nûçeyên vekirina rêya veguhastinê ya nû dişopînin ku Çînê bi riya Asyaya Navîn ve bi Efxanistanê ve girê dide. Rêya ku gelek kes wek fersendekê ji bo kêmkirina lêçûnên veguhastinê û lezkirina têketina malan li bazarên girêdayî îthalatê yên Efxanistanê dibînin.
Li gor rapora torê ya El Cezîre, ev guherîn bi daxuyaniya dawî ya Ozbekistanê re li ser destpêkirina korîdoreke derbasbariyê ya nû ji bo veguhestina malan ji Çînê bo Efxanistanê pêk hatiye. Rêya ku di nav tora rêhesin û rêyên welatên Asyaya Navîn re derbas dibe, nêzîkî 7400 kîlometre dirêj e û dema veguhestina malan tê de nêzîkî 30 roj tê texmîn kirin.
Ev proje di rewşekê de tê pêşkêş kirin ku Efxanistanê hewl dide rêyên bazirganiya xwe yên cihêreng bike û girêdayîbûna bi rêyên kevneşopî, bi taybetî rêyên deryayî, kêm bike; rêya ku salan bi pirsgirêkên lojîstîkî û darayî re bûye.
Alternatîf ji bo rêyên kevneşopî
Di salên borî de, parçeyek mezin ji malên çînî pêşî bi riya deryayê dihat benderê Bender Ebbasê ya Îranê û paşê jî bi riya bejayî dihat Efxanistanê.
Ev pêvajo gelek qonaxên veguhastinê ji benderên Çînê yên wek "Şanghay" û "Nîngbo" bigire heya veguhestina deryayî bo Îranê û paşê veguhestina bejayî bo bajarên Efxanistanê, bi taybetî "Heratê", di nav xwe de digirt.
Lê korîdora nû şêweyeke cuda pêşkêşî dike; şêweya ku ji berê bêtir xwe dispêre veguhastina rêhesinî bi riya Asyaya Navîn. Di vê rêyê de, mal ji Çînê bi trênê tên Qazaxistan û Ozbekistanê û paşê bi riya Tirkiyê bi kamyonê dikevin Efxanistanê.
Pisporên aborî û xebatkarên bazarê bawer dikin ku ev guhertin dikare dema veguhestina malan kêm bike û lêçûnên veguhastinê kêmtir bike, ji ber ku hejmara qonaxên valakirin û barkirina ji nû ve kêm dibe û zincîra peydakirinê nermtir dibe.
"Ebdulhakim Ehmmedî", bazirganê alavên elektrîkê yên Kabîlê, dibêje ku derengiya hatina malan bi awayekî rasterast bandorê li bihayên bazarên navxweyî dike.
Wî di axaftina xwe ya bi torê ya El Cezîre re tekez kiriye ku her rêya ku dema veguhestina malan kurtir dike û aramiyeke mezintir di herika îthalatê de çêdike, ji bo bazirganên Efxanistanê pir girîng e, ji ber ku bazarên vî welatî bi tundî hesas in li hember derengî an zêdebûna lêçûna veguhastinê.
Li gor Ehmmedî, cihêrengiya rêyên bazirganiyê fersendê dide îthalatkeran ku li hember guherînên lezgîn ên bazirganiya herêmî, nermtir bin.
Azayîxwaziya Ozbekistanê û rola herêmî ya berfireh dibe
Ozbekistanê di van salên dawî de hebûna xwe li projeyên veguhastinê û girêdana herêmî zêdetir kiriye û hewl dide ku bibe navendek derbasbariyê di navbera Çîn, Asyaya Navîn û Efxanistanê de.
Taşkend, Efxanistanê wek pirikeke girîng ji bo gihîştina bazarên Asyaya Başûr dibîne, û di heman çarçoveyê de projeyên rêhesinî û binesaziyên lojîstîkî yên bi bazirganiya derbeyî re têkildar pêş dixe. Ev kiryar beşek ji pêşbaziya herêmî ya li ser rêyên enerjî, bazirganî û veguhastinê tê hesibandin.
"Seyîd Mesûd", pisporê aborî yê Efxanistanê, bawer dike ku ev korîdor nîşana zêdebûna girîngiya aliyê aborî di têkiliyên welatên herêmê bi Efxanistanê re dide.
Wî dibêje ku welatên Asyaya Navîn êdî Efxanistanê ne tenê wek dosyeyeke ewlehî û siyasî, lê wek bazar û deriyekî girîng ê bazirganiyê dibînin.
Li gor Mesûd, cihêrengkirina rêyên bazirganiyê dikare ji bo aboriya Efxanistanê, ku bi berfirehî bi îthalatê ve girêdayî ye, aramiyeke mezintir çêbike.
Ezmûna ku ji 2016'an dest pê kir
Her çend projeya niha wek guherîneke nû xuya dike, jî ramana girêdana rêhesinî ya Çîn û Efxanistanê mijareke nû nîne.
Di sala 2016'an de, yekem trênê fişarî ya bazirganî ji Çînê piştî rêwîtiyeke 12 rojî bi riya Qazaxistan û Ozbekistanê, gihîşt benderê "Heyretan" li bakurê Efxanistanê. Ev kiryar di wê demê de wek destpêka ceribandina girêdana rêhesinî ya her du welatan hate nirxandin.
Lê dîsa jî, ev proje qet nedibû toreke berfireh a veguhastinê, ji ber ku Efxanistan bi qelsiya binesaziyên rêhesinî, sinorbûna xetên veguhastinê yên navxweyî, û nebûna girêdana di navbera bajar û navendên bazirganiyê de rû bi rû maye.
Zehmetiyên ku hêj berdewam in
Tevî cîhana erênî ya li dora korîdora nû, pirsgirêkên cihêreng wek qelsiya binesaziyên navxweyî, sinorbûna tora veguhastinê û pirsgirêkên bi danûstandinên darayî û bazirganiyê re, hêj berdewam in.
Hin bazirgan tekez dikin ku serkeftina rêyeke bazirganiyê tenê bi kurtbûna dem an dûrahiyê ve girêdayî nîn e, lê aramiya di pêvajoyên gumrikê û gihîştina xizmetên veguhastin û embarkirinê jî girîngiya bingehîn heye.
"Xan Can Ezîzî", lêkolînerê aboriyê, bawer dike ku serkeftina korîdorên bazirganiyê hewceyî afirandina jîngeheke bazirganî ya yekgirtî ye ku xizmetên darayî, tora veguhastinê û prosedurên gumrikê yên bikêr di nav xwe de digire.
Wî dibêje ku tenê afirandina korîdorê bes nîne, ji ber ku bazirganî hewceyî pergala darayî ya nerm, prosedurên gumrikê yên lezgîn û aramiya di guhastina navxweyî ya malan de ye.
"Mihemed Nebî Hemderd", bazirganê xwarinê li Kabulê, jî tekez dike ku bazarê Efxanistanê ji her tiştî zêdetir hewceyî dûmdarîyê ye, ne projeyên demkî.
Li gor wî, heker ev rêyên bi rengekî domdar çalak bimînin, ew dikarin bandoreke erênî li biha û peydakirina malan li bazarê bikin, lê bazirgan hêj li bendê encamên pratîkî ne.
Ma hinardekirina Efxanistanê canê nû distîne?
Girîngiya korîdora nû tenê bi îthalatê ve sînordar nabe. Gelek pispor bawer dikin ku ev rê dikare di pêşerojê de bibe fersendek ji bo hinardekirina Efxanistanê jî, bi şertê ku binesaziyên lojîstîkî yên vî welatî pêş bixin.
Efxanistanê salên dirêj e ku berhemên wek mêweya ter û hişkkirî, xalîçeyên destçê, giyayên dermanî û berhemên çandinî hinarde dike, lê qelsiya tora veguhastinê û lêçûna bilind a veguhestina malan, bûye astenga sereke ya hebûna berfireh ya van berheman li bazarên cîhanê.
Seyîd Mesûd dibêje ku her korîdoreke bazirganî ya nû dikare bibe paceyeke girîng ji bo hinardekirinê. Ji ber ku Efxanistanê malên hewceyê bazarên herêmî di dest de ne, lê hertim di beşa veguhastin, embarkirin û gihîştina bazarê de bi pirsgirêkan re rû bi rû maye.
Li gor wî, kêmkirina dema veguhestina malan bi riya Asyaya Navîn dikare hêza pêşbaziyê ya hin berhemên Efxanistanê, bi taybetî malên çandinî, li bazarên herêmî zêde bike; ji ber ku parçeyeke mezin ji hinardekirina Efxanistanê ji ber xisarêbûna zû an lêçûna bilind a veguhastinê ziyanê dibîne.
"Ebdulwasî Sediqî", bazirganê mêweya hişkkirî li Kabîlê, jî dibêje ku her ku rêyên veguhastinê leztir û aramtir bibin, şiyana hinardekarên Efxanistanê ji bo hebûna li bazarên derve zêdetir dibe; çimkî derengiya veguhastinê ziyaneke giran dide malên xwarinê.
Lê dîsa jî, pispor tekez dikin ku Efxanistanê ji van fersendan bi awayekî rastîn sûd werbigire, hewceyî pêşxistina navendên embarkirinê û sarincan, baştirkirina standardên gumrikê, hêsankirina danûstandinên darayî û berfirehkirina tora veguhastinê ya navxweyî ye.
Efxanistan; derbasgehek an lîstikvanekî aborî?
Analîst bawer dikin ku korîdora nû dikare di pêşerojê de rola Efxanistanê di tora bazirganiya herêmî de bihêztir bike, bi taybetî heger bi pêşxistina binesaziyan û afirandina xetên veguhastinê yên nû re pêk were.
Ev rê herwiha dibe ku ji bo bazarê Efxanistanê vebijarkên zêdetir ji bo îthalatê peyda bike û girêdayîbûna welatî bi rêyeke diyarkirî kêm bike; mijara ku di rewşa guherînên lezgîn ên zincîra peydakirina cîhanî de girîngiyeke mezin heye.
Pispor dibêjin ku kêmkirina hejmara qonaxên veguhastinê dikare bi paş ve bihayê malan li bazarê navxweyî yê Efxanistanê, bi taybetî di warê malên bingehîn û malên xerîdar de, daxîne.
Lê dîsa jî, serkeftina dawî ya vê projeyê bi şiyana Efxanistanê ve girêdayî ye ku binesaziyên navxweyî pêş bixe û wan bi korîdorên herêmî ve girêbide.
Li herêma ku nexşeya bazirganiyê bi lez diguhere, Efxanistanê niha bi pirsyareke sereke re rû bi rû maye: Ma ew tenê rêyeke derbasbariyê bimîne, yan gelo dikare cihê xwe yê erdnişînî bike fersendeke domdar ji bo mezinbûna aborî?
.......
Dawiya peyam /
Etîket:
Çîn, Efxanistan, Korîdora veguhastinê, Hinardekirina Efxanistanê, Îthalata Efxanistanê, Kabul
Your Comment